۰۲۱-۴۴۸۰۳۳۵۷


خلاصه دروس

انسان شناسی06 - خون‌ریز یا قلب عالم؟!

انسان‌شناسی در قرآن

(خلاصه جلسه ششم)

خون‌ریز یا قلب عالم؟

(سخنرانی سرکار خانم لطفی‌آذر در شهر تهران، 19 ربیع‌الأول 1435)

 

بحث ما، شناخت انسان در قرآن بود و به تفصیل دانستیم در عین اینکه بشر از طبیعت تغذیه می‌کند، در سیر وجودش رفته رفته به سوی تجرد می‌رود و انسانی که از نظر ملائکه، مفسد و خون‌ریز است، به خلیفةاللّهی می‌رسد و به تبع، از طبیعت هم بهره‌ای ملکوتی خواهد برد.

آیات 28 تا 38 سوره‌ی بقره را که به همین بحث پرداخته، مرور کردیم و دانستیم قرآن کریم در این آیات، از ماجرایی پرده برمی‌دارد که در صحنه‌ی وجود، هر لحظه در حال وقوع است: یعنی تعلیم اسماء به آدم، جعل خلیفه در زمین، و سجده‌ی ملائکه و عدم سجده‌ی شیطان بر انسان. لذا دانستن عمق این آیات، به ما کمک می‌کند تا جایگاه خود را بشناسیم و برای رسیدن به آن، موانع را کنار بزنیم و هرگز تسلیم شیطان نشویم.

اولین نکته‌ای که درباره‌ی این آیات باید بدانیم، آن است که قول خداوند، از نوع سخن گفتن‌های ما نیست؛ بلکه قول تکوینی و ظهور عینی اراده‌ی اوست. خداوند، قلب هستی است و انسان، قلب عالم امکان. و از آنجا که قلب هستی از طریق قلب عالم امکان به ظهور می‌رسد، ملائکه و سایر موجودات، همه در خدمت این قلب هستند. درست مثل جوارح و قوای انسان، که همه در خدمت قلب او هستند و حیاتشان را از قلب دارند. پس در واقع قول و فرمان خداوند به فرشتگان برای سجده بر آدم، ظهور همین امر بود.

اما سؤال ملائکه! آنان دیدند که خودشان خدا را تسبیح و تقدیس می‌کنند؛ در حالی که کار آدم، فساد و خون‌ریزی است. لذا تعجب کردند که: آیا باید او را در فساد و خون‌ریزی‌اش یاری کنند و در خدمتش باشند؟ خداوند در جوابشان فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید! چه چیز؟ او می‌دانست انسان، قلبی است که می‌تواند حیات را در دست گیرد و او را ظهور دهد؛ لذا اسماء را به او تعلیم داده بود تا مظهرش شود. اما راستی مگر انسان، که بود؟

فرشتگان، همواره در جمال الهی بودند و تسبیح و تقدیس می‌کردند؛ اما در جلال، چه؟ باید در خدمت انسان می‌رفتند تا بفهمند چه کسی حقیقتاً در هر جایگاهی، خدا را تسبیح و تحمید می‌کند و در جلال هم مثل جمال، بنده‌ی محض است. باید ابراهیم(علی‌نبیّناوآله‌وعلیه‌السلام) را می‌دیدند که در میانه‌ی آتش، فقط خدا را می‌بیند؛ و یا حسین(علیه‌السلام) را که در میدان خون، غرق عشق خداست.

و فرشتگان بدون سجده و خدمت بر انسان، هرگز این را نمی‌فهمیدند! برای همین هم گروهی از ملائکه تا قیامت، خادم زوّار حسین(علیه‌السلام) هستند[1]؛ چون فهمیده‌اند انسان نه تنها خون نمی‌ریزد، بلکه خون خود را می‌ریزد تا هستی را به صراط مستقیم، هدایت کند؛ "وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیكَ، لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَیرَةِ الضَّلَالَةِ"[2].

ای کاش بفهمیم که این‌ها قصه نیست؛ جایگاه انسان است. ولی متأسفانه ما معرفت به خود نداریم، این حقیقت را نادیده گرفته‌ایم و قلب را کنار زده‌ایم؛ در عوض، خود را به دست مغز داده‌ایم و خدا را ذهنی، بندگی می‌کنیم. برای همین هم هست که توهم، نمود پیدا کرده و اوج گرفته است.

به هر حال، فرشتگان به امر خدا بر آدم، سجده کردند و با همراهی انبیاء، به مقامات عالی رسیدند. اما شیطان، خود را دید و سجده نکرد؛ لذا از درگاه الهی رانده شد و ماند و ترقّی نکرد.

علامه طباطبایی(رحمةالله‌علیه) در بیان خلافت الهی نوشته‌اند:

«مقام خلافت، همان طور كه از نامش پیداست، تمام نمی‌شود مگر به اینكه خلیفه، نمایشگر مستخلِف باشد و تمامى شئون وجودى و آثار و احكام و تدابیر او را حكایت كند... . خداى سبحان كه مستخلف این خلیفه است، در وجودش مسمّا به اسماء حُسنى و متّصف به صفات عُلیایى از صفات جمال و جلال است و در ذاتش منزّه از هر نقص، و در فعلش مقدس از هر شرّ و فساد است.»[3]

خداوند، عین کمال و زیبایی است و از او جز زیبایی ظهور نمی‌کند؛ لذا نقایص و شروری که در برخی انسان‌ها دیده می‌شود، به تبع ظهور اختیار خودشان است، نه اینکه از خدا باشد!

با این اوصاف، آیا جا دارد که ما این همه انرژی و عشق را و قلب متصل به قلب هستی را رها کنیم و دست در دست شیطان بگذاریم؟! عمده‌ی کج‌روی‌های ما، ناشی از آن است که خدا را مفهومی و ذهنی شناخته‌ایم و به او و به خود، معرفت نداریم. ما، ظهور اسماء آن حقیقت کامل هستیم و آمده‌ایم تا نقص‌ها و موانعی را که فراراه کمالمان است، با قدرتی که او به ما داده، از میان برداریم؛ مثل دانه که باید خاک را کنار بزند، تا از آن بیرون آید و ظهور کند. چه، مفام خلیفةاللّهی، در دار تضاد و تزاحمِ ناسوت و زمین، به ظهور می‌رسد و انسان باید در هستیِ آمیخته به نمودهای نقص و نیستی، حاکی از آن خدای بی‌نقص باشد. اما اگر به این زندگی دنیوی دل ببندد، دیگر به آن ظهور نمی‌رسد.

 

[1]- اشاره به روایتی در كامل الزيارات، ص119.

[2]- مفاتیح الجنان، زیارت اربعین : و خون دلش را در تو ریخت، تا بندگانت را از جهالت و حیرت گمراهی نجات دهد.

[3]- ترجمه المیزان، ج1، ص177.